Klikzink
Een felsbaan heeft een richting, en die richting is geen detail dat u later nog even beslist. De banen lopen mee met de vorm van het gebouw of ze lopen daar juist tegenin, en dat tweede is meestal de interessantere keuze. Voordat er iets gezegd wordt over kleur of glans of de lijn tussen de banen, ligt er dus al een vraag: gaat dit verticaal of horizontaal, en waarom.
Staande banen, van goot tot nok of van plint tot dakrand, trekken het oog omhoog. Een gevel die eigenlijk vrij laag is, oogt met verticale banen minder gedrongen. Bij een woonhuis met een bescheiden verdieping is dat vaak precies de reden om voor staand te kiezen: de gevel krijgt iets rechtop, zonder dat er een meter is bijgebouwd. Bij een toren of een smal volume werkt diezelfde staande lijn juist versterkend, en kan een gebouw slanker overkomen dan de plattegrond eigenlijk toelaat.
De schaduwlijn tussen de banen, die wij verder uitwerken op de pagina over [de schaduwlijn tussen de banen](/zinklook/schaduwlijn), doet in de staande richting het meeste werk. Elke felsnaad is een verticale streep licht en donker, en bij laagstaande zon lopen die strepen over de hele gevelhoogte door. Dat versterkt het effect van hoogte nog eens.
Draai de banen negentig graden en het effect draait mee. Horizontale banen benadrukken de breedte van een gevel en drukken een gebouw als het ware iets platter tegen de grond. Bij een lage, langgerekte loods of een bedrijfshal is dat vaak gewenst: het volume krijgt iets rustigs en gedragens, in plaats van dat het opgetild wordt. Bij een gebouw dat al hoog is, kan liggend een tegenwicht vormen, zodat de gevel niet nog hoger aanvoelt dan hij is.
Omdat onze platen op de millimeter worden afgekort tot 8000 mm, kan een liggende baan bij een lang gebouw in één stuk over een groot deel van de gevel doorlopen. Dat scheelt kopnaden, en een gevel zonder onderbrekingen in de lengte leest rustiger dan een gevel die per twee meter een nieuwe voeg heeft. Bij staande toepassing is de baanlengte doorgaans de gebouwhoogte, en die is meestal ruim binnen de maximale lengte te vinden.
De richting van de banen is een vormkeuze, maar niet overal een vrije keuze. Onder de zes graden dakhelling passen wij zinklook niet toe, en bij hellingen rond dat minimum ligt de looprichting van het water al vrij vast: banen op een dakvlak lopen mee met de afwatering, dus in de richting van de helling af. Op een gevel is die beperking er niet; daar is de richting zuiver een vraag van beeld. Dat is meteen het verschil tussen dak en gevel dat wij verder bespreken bij [dak en gevel in één beeld](/zinklook/dak-en-gevel): op het dak volgt de richting vaak de constructie, op de gevel volgt de richting het ontwerp.
De verstijvingsril en de micro-lines, de twee uitvoeringen naast het vlakke paneel, werken in beide richtingen mee. Op een groot liggend vlak houden ze de baan zelf rustig, zodat er geen golving in het staal te zien is over de volle breedte. Op een groot staand vlak doen ze hetzelfde over de volle hoogte. De keuze voor vlak, ril of micro-lines is verder een zaak van baanbreedte en schaal, en die vraag werken we uit op de pagina over [de baanbreedte en de schaal](/zinklook/baanbreedte).
Een veelgemaakte aanname is dat de looprichting van de banen een gevel per definitie slanker of breder maakt, wat de vorm ook is. Dat klopt niet helemaal. Bij een gevel die al heel smal is, kan een liggende baan de compositie juist onrustig maken, omdat er dan weinig baanlengte overblijft en er veel korte stukken naast elkaar komen te staan. Andersom kan een heel brede, lage gevel met staande banen een wat rafelig ritme krijgen als de baanbreedte niet goed is afgestemd op de totale breedte. De richting werkt dus samen met de maatvoering van het vlak, niet los daarvan.
Ook de kleur speelt hierin mee, al is dat een keuze die op zichzelf staat en die we behandelen bij [welke kleur past hier](/zinklook/welke-kleur). Een donkere kleur als Nordic Night Black maakt een gevel optisch compacter, en in combinatie met staande banen kan dat een gebouw juist heel gesloten laten ogen. Een lichtere, koelere kleur als Metallic Dark Silver laat de richting van de banen duidelijker naar voren komen, omdat het contrast tussen de banen onderling iets groter blijft.
Hoe de keuze precies uitpakt, verschilt sterk per gebouw, en dat is niet iets wat op deze pagina in de breedte te vangen is. Bij een vrijstaande woning liggen andere overwegingen dan bij een gestapeld appartementengebouw, en bij een utilitair gebouw of een paviljoen in een park weer andere. Wat voor een smalle rijwoning een logische staande baan is, kan bij een brede schoolgevel juist vragen om liggend, of om een combinatie waarbij de gevel in liggende banen is uitgevoerd en een opgaand volume, zoals een trappenhuis, in staande banen daartegenover wordt gezet.
Ook de omgeving speelt een rol die per situatie verschilt: in een straat met veel verticale gevelritmiek valt een liggende gevel eerder op dan in een straat waar dat ritme er niet is. Waar een gebouw in een beschermd stads- of dorpsgezicht staat, is de richting van de banen vaak onderdeel van het gesprek met welstand, en dat traject beschrijven we apart op de pagina over [welstand en beschermd gezicht](/zinklook/welstand).
Wat wij hier willen meegeven, is het principe: staand trekt omhoog, liggend trekt in de breedte, en welke van de twee bij een gebouw past hangt af van de vorm die u wilt benadrukken of net wilt compenseren. Voor de uitwerking per gebouwtype, met de afwegingen die daar specifiek bij horen, verwijzen we naar de pagina's die op dat gebouwtype zijn toegespitst.
Omdat de looprichting samenhangt met de plaatlengte, de kopnaden en de aansluiting op dakranden of hoeken, is het geen keuze die zich makkelijk laat maken zonder naar de tekening te kijken. Wij denken op basis van een bouwtekening kosteloos mee over welke richting bij een gevel of dakvlak past, en over de baanmaat die daarbij hoort. Voor wie een indruk wil van hoe het materiaal er in het echt uitziet, ongeacht de richting waarin het straks wordt gelegd, liggen er monsters van alle drie de kleuren.