Klikzink
Een erker is geen platte gevel met wat rondom. Het is een uitstulping met meerdere zijden, vaak drie of vijf, die allemaal onder een andere hoek naar de zon staan. Precies daar zit de eigenaardigheid van dit gebouwtype: op een groot plat dakvlak zie je de schaduwlijn tussen de banen op één moment van de dag, in één richting. Op een erker zie je op elke zijde een andere lijn, en die lijnen ontmoeten elkaar in de hoeken. Wie hier zinklook overweegt, moet dus niet nadenken over één schaduwlijn maar over een heel stelsel van lijnen dat continu verandert.
De fels die dat stelsel tekent staat 35 mm haaks op het vlak. Dat is geen sierlijst en geen decoratie; het is de rand waar de ene baan in de volgende overgaat, en die rand werpt schaduw zodra het licht niet recht van voren komt. Op een grote vlakke gevel valt die schaduw rustig en gelijkmatig, baan na baan. Op een erker verandert de hoek van invalshoek per zijde, en dus verandert ook de lengte en de scherpte van de schaduw per zijde. Vroeg op de ochtend kan de linkerzijde van de erker een scherpe, diepe lijn tonen terwijl de rechterzijde bijna vlak oogt omdat de zon er frontaal op staat. Een paar uur later is het net andersom. Dat is geen gebrek, het is precies wat een felsdak doet, en op een erker is het zichtbaarder dan waar dan ook op het gebouw omdat u van de straat af meestal twee of drie zijden tegelijk ziet.
Dat samenspel van zijden is waar de erker om vraagt en waar een plat vlak geen rekening mee hoeft te houden. Aan de hoeken waar twee dakvlakken van de erker samenkomen, lopen de banen van beide zijden naar elkaar toe. Als de baanbreedte op beide zijden niet goed op elkaar is afgestemd, ziet u dat in de hoek meteen: de fels loopt daar niet door, of er ontstaat een korte, opvallend smalle strook naast de kilgoot. Dat is precies het detail waarover wij meedenken op tekening, kosteloos, omdat het op een erker eerder een kwestie van millimeters is dan op een groot dakvlak waar een kleine afwijking wegvalt in de totale lengte.
Een erker heeft naast platte vlakken vaak ook een ronding of een veelhoekige knik, en op die overgangen ontmoet de rechte fels een richting die niet meer recht is. Daar wordt de schaduwlijn niet meer een doorlopende streep maar een reeks korte streepjes die elkaar net niet raken. Op afstand, van de straat af, valt dat weg. Van dichtbij, zoals bij een erker die op ooghoogte begint, ziet iemand die lang genoeg kijkt waar de lijn breekt. Dat is een van de plekken waar zinklook zich anders gedraagt dan een groot glad vlak, en het is ook een van de redenen dat de baanrichting hier zoveel gewicht krijgt; wij gaan daar dieper op in bij [de richting van de banen bij een erker](/zinklook/erker/baanrichting).
De glansgraad van het materiaal, onder de 5, is hier geen bijzaak. Bij een spiegelend oppervlak zou elke knik en elke hoek van de erker een eigen lichtvlek laten zien, en bij vijf zijden die alle een beetje anders staan zou dat een onrustig beeld geven, bijna als een facetogen. Omdat de coating het licht dof teruggeeft, blijft er van die lichtvlekken weinig over en blijft vooral de schaduwlijn zelf over als tekening. Dat is wat het beeld op een erker rustig houdt ondanks de vele hoeken: niet de afwezigheid van reflectie, maar de afwezigheid van glans die de reflectie zou overdrijven.
Hier moeten we ook zeggen wanneer dit een minder gelukkige keuze is. Een erker met een dakoverstek, een daktrim, een kiel en misschien ook nog een dakraampje heeft al veel lijnen voordat er één baan zink op ligt. Voegt u daar een felslijn per 475 mm werkende breedte aan toe, dan kan het op een kleine erker te druk worden: teveel randen op te weinig vlak, zoals bij dit gebouwtype vaker het geval is. Bij een erker die breed genoeg is voor twee of drie hele banen per zijde werkt dat evenwicht doorgaans goed; bij een erker die maar net één baan breed is per zijde, en dus vooral opgebouwd is uit versneden stroken en hoekstukken, is de winst van de schaduwlijn beperkt en de kans op een rommelig beeld groter. In dat geval is een oplossing met minder felslijnen, of een andere materiaalkeuze voor alleen de erker, soms verstandiger dan volhouden aan hetzelfde felsbeeld als op het hoofddak.
De uitvoering van het vlak zelf, vlak, met verstijvingsril of met micro-lines, heeft op een erker minder invloed dan op een groot dakvlak, juist omdat de vlakken hier klein zijn. Een verstijvingsril die op een lang dakvlak het optisch bomberen tegengaat, valt op een erkerzijde van een meter breed nauwelijks op; de schaduwlijn van de fels domineert daar al genoeg. Wij kiezen op een erker dan ook vaker voor het gladde vlak, tenzij de zijde breed genoeg is om de ril echt werk te laten doen.
De schaduwlijn zelf verandert niet mee met de jaren; de fels blijft 35 mm en de kleur blijft binnen de bandbreedte van de gekozen coating, Nordic Night Black, Slate Grey of Metallic Dark Silver. Wat wel verandert is hoe zichtbaar de lijn is naast de rest van het gebouw, vooral als er beplanting rond de erker groeit die 's middags een deel van de zon wegneemt. Op een erker die vrij in het licht staat, blijft het spel van lijnen het hele jaar door zichtbaar op alle zijden; op een erker die in de schaduw van een boom of een aangrenzend pand komt te liggen, wordt het contrast juist zachter en valt de fels minder op dan aan de voorkant van het huis.
De koude vervormbaarheid tot -15 graden en de geringere uitzetting ten opzichte van zink, ongeveer de helft, zijn wat de fels op een erker op zijn plaats houden ook bij de kleinere, meer geknikte vlakken die dit gebouwtype kenmerken. Grotere temperatuurschommelingen leiden bij zink eerder tot een lichte verschuiving in de rechtheid van de lijn, zeker in een hoek waar weinig speling is; bij dit materiaal blijft die lijn strakker staan, wat op een erker met zijn dichte opeenstapeling van hoeken meer verschil maakt dan op een lang recht dakvlak.
Wilt u zien hoe die lijn op uw eigen erker gaat vallen, dan kunnen wij dat op basis van een tekening of een foto van de bestaande situatie beoordelen; neem contact op via Boylestraat 22 in Ede, of vraag de kleurmonsters op om het effect van de matte afwerking op de fels zelf te bekijken.