Klikzink
Op de bouwtekening is de gevel nog een leeg vlak. Er staat een maat op, misschien een raamindeling, en verder niets. Dat is precies het moment waarop de keuze voor horizontale banen gemaakt moet worden, niet achteraf op de bouwplaats. Een horizontale baanrichting is een keuze voor hoe het volume overkomt: een laag, breed huis wordt door liggende lijnen nog breder en rustiger. Een hoger volume met verticale accenten krijgt door horizontale banen op de begane grond juist een basis, iets dat het geheel aan de grond zet.
Bij een bestaand gebouw ligt de gevelmaat vast en moet de baanindeling zich daarnaar voegen: passtukken hier, een verspringing daar, soms een compromis bij een kozijn dat niet op de goede plek staat. Bij nieuwbouw is dat andersom. Zolang het ontwerp nog op papier staat, kan de gevelbreedte worden afgestemd op een aantal hele banen van 475 mm werkende breedte. Dat is geen technisch detail voor de aannemer, het is een tekenkeuze voor de architect. Een gevel van bijvoorbeeld 9,5 meter breed vraagt om even uitrekenen: liever twintig hele banen dan negentien hele banen en één smal reststrookje tegen de erfgrens. Dat reststrookje is precies wat je op een horizontale gevel het snelst ziet, omdat het oog bij liggende lijnen automatisch de regelmaat aftelt.
Om die reden werken we het liefst op tekening mee voordat de eerste paal de grond in gaat. We rekenen de gevelmaten door op baanbreedte, kijken waar kozijnen, hoeken en aansluitingen op dak of erker vallen, en geven aan waar een halve baan onvermijdelijk is en waar die het beste verstopt kan worden. Dat meedenken kost niets, en het is aanzienlijk goedkoper dan een gevel die na plaatsing toch niet lekker oogt en waarvan niemand meer weet of dat aan het ontwerp of aan de uitvoering ligt.
Het eigenaardige van horizontale banen is dat een fout die bij verticale banen nauwelijks opvalt, hier onmiddellijk zichtbaar is. Verticale lijnen lopen van dakrand naar plint en het oog volgt ze omhoog of omlaag; een kleine knik in de hoogte van een naad valt dan weg tegen de lengte van de lijn. Bij horizontale banen ligt dat anders. Het oog beweegt van links naar rechts over de gevel en pikt elke onderbreking in die beweging er meteen uit. Een lijn die bij de hoek een paar millimeter hoger doorloopt dan aan de andere kant van het huis, een schaduwvoeg die niet op gelijke hoogte overgaat naar de zijgevel, een aansluiting op een erker waarbij de banen net niet gelijk lopen: het zijn details die op de bouwtekening onschuldig lijken en op de gevel de eerste blik trekken.
Dit is de reden dat wij vlakken op maat en op tekening laten walsen in plaats van standaardmaten in te korten op de bouwplaats. Als de gevelhoogte, de hoogte van de vensterbank en de hoogte van de daklijn op elkaar zijn afgestemd, kunnen de banen op alle gevelvlakken doorlopen op precies dezelfde hoogte. Dat is wat een gevel rustig maakt: niet de afwezigheid van naden, maar de zekerheid dat elke naad op dezelfde hoogte een vriend heeft aan de overkant van de hoek.
Bij een horizontale indeling zijn het niet de vlakken maar de randen die de indeling verraden. Bij de buitenhoek van de woning ontmoeten twee gevelvlakken elkaar, en als de baanindeling op beide vlakken niet is afgestemd, ziet u dat linialen die om de hoek niet doorlopen. Bij binnenhoeken, bijvoorbeeld waar een garage tegen het hoofdvolume aan staat, geldt hetzelfde probleem in het klein. En bij de overgang naar het dak, als er ook op het dakvlak zinklook ligt, is de vraag of de horizontale gevelbanen en de richting van de dakbanen een logisch geheel vormen of duidelijk twee verschillende beslissingen zijn geweest.
Deze aansluitingen zijn precies waarom de indeling in de ontwerpfase moet worden vastgelegd en niet wordt overgelaten aan wie de platen op de steiger in ontvangst neemt. Wij leveren de banen afgekort op de millimeter, dus als de maatvoering vooraf klopt, hoeft er op de bouwplaats niets meer gepast te worden. Dat scheelt niet alleen werk, het voorkomt ook dat er onderweg een beslissing wordt genomen die niemand heeft getekend.
Een horizontaal belegde gevel in een matte kleur als Slate Grey of Metallic Dark Silver geeft een nieuwbouwwoning een vlak, ingetogen aanzicht: geen glans die het volume opbreekt, wel een duidelijke schaduwlijn bij elke naad die de breedte van het huis benadrukt. Dat werkt goed bij een laag, langgerekt volume, bij een woning waarbij de architect de horizontale geleding als ontwerpprincipe heeft gebruikt, of bij een gevel die door zijn hoogte al smal genoeg aandoet en niet ook nog eens verticaal opgetrokken moet worden.
Het werkt minder goed op een smal, hoog volume: daar maakt een horizontale indeling het huis eerder breder dan hoger, wat precies het omgekeerde effect kan zijn van wat de architect met de gevelopbouw beoogde. Ook op een gevel met veel losse raamopeningen op ongelijke hoogtes is horizontaal lastig, omdat elke doorsnijding van een kozijn de lijnen onderbreekt en de rust weer weghaalt die de indeling moest opleveren. In die gevallen is een verticale of een gemengde indeling vaak een logischer vertrekpunt, en dat zeggen we liever vooraf dan pas als de banen al gewalst zijn.
Ons aandeel in dit proces is beperkt tot het materiaal en de maatvoering: wij leveren de stalen felsbanen, in de gewenste kleur en lengte, blind bevestigd zodat er geen schroef de horizontale lijn onderbreekt. De keuze voor de richting zelf, en de vraag of die richting bij dit specifieke huis past, ligt bij het ontwerp. Maar omdat die keuze nu nog niets kost om goed te maken en later alleen nog te repareren is, bekijken we de tekening het liefst voordat er iets wordt afgekort.